IJzeren Gordijn Fietsroute Tsjechië, EuroVelo 13. Een fietstocht in het spoor van het IJzeren Gordijn

Tijdens de Koude Oorlog deelde het IJzeren Gordijn Europa in tweeën. Langs deze voormalige grens loopt tegenwoordig een prachtige tienduizend kilometer lange fietsroute. In Tsjechië fiets ik een deel van deze EuroVelo13, de IJzeren Gordijn Fietsroute. Prikkeldraad en wachttorens hebben plaatsgemaakt voor ongerepte natuur. Sporen van het IJzeren Gordijn zijn nog zichtbaar, en ik ga ernaar op zoek. Over verlaten gravelwegen. Waar de herfstkleuren heel voorzichtig hun weg zoeken in de bossen maar de nazomerzon zich nog niet laat verdrijven.

Iron Curtain Trail fietsroute

Vanaf begin jaren vijftig scheidde het IJzeren Gordijn het communistische Oostblok van het kapitalistische Westen. In 1989 viel het IJzeren Gordijn en de hekken, wachttorens en mijnenvelden werden geruimd. De scheidingslijn bestaat nu alleen nog maar denkbeeldig, maar op precies dezelfde lijn werd een fietsroute uitgezet.

De Iron Curtain Trail (IJzeren Gordijn Fietsroute, lees meer op visitczechrepublic.com) is de langste EuroVelo-route in Europa, in totaal tienduizend kilometer, langs de voormalige grens van Oost- en West-Europa. De route begint bij de Barentszzee en voert langs de Noorse en Fins-Russische grens naar de Oostzee. Vervolgens voert de route dwars door Duitsland, de voormalige DDR, door onder andere Tsjechië, Slowakije, Hongarije en Bulgarije, Macedonië en Griekenland tot aan de Zwarte Zee. Het traject in Tsjechië is zevenhonderd kilometer lang, en voert van Hranice op de grens van Beieren en Tsjechië, tot aan Zuid-Moravië.

Kleurrijk Cheb

Ik start mijn fietsroute in het oude West-Boheemse stadje Cheb, in de regio Karlsbad. Beroemd vanwege haar historische huizen en het stadskasteel. In het oude stadscentrum is het heerlijk rondwandelen. Ik dwaal door straten vol kleurrijke huizen en kom al snel uit op het middeleeuwse plein. Mijn oog valt op het symbool van de stad: Špalíček. Elf middeleeuwse koopmanshuizen, die hier al staan sinds de dertiende eeuw.

Net zo bijzonder is het kasteel van Cheb. De kasteeltoren van zwarte lavasteen valt meteen op, overigens een van de nieuwere toevoegingen aan het kasteel, al ziet ‘ie er behoorlijk oud uit. Mijn schoenplaatjes klikken op de uitgesleten traptreden van de oude kapel. Eenmaal boven kijk ik uit over het middeleeuwse trebuchet dat hoog boven de binnenplaats uittorent.

Glooiende heuvels en militaire wegen

Met een kleine groep verken ik de komende dagen een deel van de Iron Curtain Trail, De IJzeren Gordijn Fietsroute, en ik doe dit op een gravelfiets. Perfect voor de route die grotendeels door het bos en over rustige gravelwegen voert. Aan de route wordt nog volop gewerkt om er een mooie fietsroute van te maken. Dit betekent dat ik soms over heerlijk asfalt fiets, bijvoorbeeld de stukken weg over de route van oude ontmantelde spoorwegen, maar soms zijn de wegwerkzaamheden nog gaande.

Andere fietsers kom ik hier nauwelijks tegen, bedenk ik me. De Iron Curtain Trail wordt in Tsjechië aangegeven met gele borden waarop in het blauw nummer dertien staat. De route is perfect uitgezet, maar massa’s fietsers trekt de route nog niet echt. Zonde! Want wat is het een prachtroute. Op de top van de heuvel ten noordoosten van het dorp Starý Hrozňatov staat de Maria Loreto kapel, en het is tijd voor een pauze. Het is een van de best bezochte bedevaartskerken in Tsjechië en Duitsland. Onder het communistische regime raakte het bedevaartsoord in verval, vooral in dit gebied werden mensen het land uit gezet en kwamen veel huizen leeg te staan. Dorpen verdwenen zelfs. Maar in 1992 werd de kapel gerenoveerd.

Tip! Wil je deze route fietsen, dan is het slim om de routeboekjes aan te schaffen*. Zo heb je altijd de juiste route bij de hand.

Ontoegankelijk

Tot aan 1989 was dit gebied totaal ontoegankelijk. Met hoge hekken en wachttorens, waakhonden en mijnenvelden probeerde het DDR-regime te voorkomen dat mensen naar het westen vluchtten. Over de voormalige militaire wegen waar grenstroepen vroeger patrouilles reden is het nu heerlijk fietsen. De patrouillepaden zijn pittig. Meestal glooiend en heuvelachtig, maar soms word je toch verrast door een venijnige klim. Borden waarschuwen wel, maar voor iets heel anders. Langs de grens zijn talloze mijnen begraven, sommige zijn nog steeds niet ontdekt.

Kynžvart kasteel

Terug naar het bos. Over de oude militaire wegen fiets ik naar Slot Kynžvart. Dit was destijds dé plek voor diplomatieke bijeenkomsten. De Oostenrijkse kanselier prins Klemens von Metternich bouwde het barokke paleis waar het voorstel voor de oprichting van een Vredesliga vorm kreeg. Met name de dinerzaal en de bibliotheek zijn interessant. Naar zeggen bevat deze als enige bibliotheek in Tsjechië de complete serie boeken die na Napoleons veldtocht in Egypte over Egypte zijn geschreven – Napoleon nam een aantal wetenschappers, geschiedschrijvers en kunstenaars mee die de piramides en andere overblijfselen van het Oude Egypte in kaart brachten. Heb je de tijd, verken dan het kasteelpark dat rondom het kasteel ligt.

Ik ga verder naar Mariánské Lázně, dat acht kilometer van de EuroVelo route ligt. Mariánské Lázně is een kuuroord en staat bomvol chique hotels. Hier kun je heerlijk een weekje verblijven en je laten masseren, of kuren in het bad waar koning Edward VII ooit baadde, in het Nové Lázně Ensana Health Spa Hotel*. Ik houd het bij wandelen door de parken waar mensen knabbelen aan een wafel of nippen aan water uit een van de bronnen. In en om de stad vind je talloze minerale bronnen waaraan flink wat gezondsheidseffecten worden toegedicht. Ik probeer het ook. Maar, zoals bij veel gezonde waterbronnen, echt smakelijk is het water niet.

Toren van Domažlice

De route voert me de volgende dag naar het Nationaal Park Šumava. Maar niet voordat ik de Toren van Domažlice beklommen heb. Deze toren speelde een belangrijke rol in de bescherming van de stad Domažlice. Vanaf de toren konden de wachters over de stad uitkijken en zo zien of er ergens brand was. Brand kon in de middeleeuwen, in een voornamelijk in hout gebouwde stad, desastreuze gevolgen hebben.

Vannacht was hij al te horen, Roman. Net als eeuwen geleden zingt hij nog iedere avond vanuit de toren, je hoort het in heel de stad. Slaap zacht, in de naam van Maria, zingt hij de stad toe. Een gebed is het bijna, waar hij vraagt de stad te beschermen tegen branden en ander onheil. Zorg dus dat je in de buurt van de toren bent ‘ s avonds. En beklim de toren ‘ s ochtends, wanneer de heuvels heiig zijn en de stad onder je langzaam ontwaakt. Kun je tijdens de klim naar boven, 194 treden maar liefst, ook de 4 klokken zien die in de toren hangen: Zikmund, Adventík, Poledník en Hodinka. De toren van Domažlice is 56 meter hoog en staat 59 centimeter uit het lood. De scheve toren van Domažlice, dus.

Bunkers

Op het deel van de route dat ik vandaag fiets, vind je niet veel monumenten die herinneren aan het IJzeren Gordijn. Op het eerste gezicht is er eigenlijk niets meer dat herinnert aan de vroegere grens. Andere delen van de route is dat wel anders, en vind je nog oude wachtposten en uitkijktorens. Vandaag moet ik er dus wat beter naar zoeken. Gelukkig krijg ik hulp, van de plaatselijke politie zelfs. De agent wijst op een plaats waar je ten tijde van de Koude Oorlog niet kon komen. Niemandsland. De grond is wat verzakt maar buiten een donkere plek is er niets te zien. Toch ligt hier een bunker onder de grond. Iets verderop is de uitgang die in geval van nood gebruikt kon worden.

Er waren veel van deze plekken. Machinegeweer-opstellingen, torens, bunkers, in totaal meer dan tweeduizend in het gebied aan deze kant van het Gordijn! De volgende twee plekken die ik bezoek zijn wat dat betreft indrukwekkender. Bunkers, die in de nacht gebouwd werden. In alle stilte zodat de bouwwerkzaamheden niet opgemerkt werd en niemand in het dunbevolkte gebied wist waar de bunkers te vinden waren. De gids, de politieagent, ging met behulp van militaire kaarten uit de jaren vijftig op zoek naar de bunkers en laat deze vandaag zien. Aan de andere kant van de vallei zie ik een kerktoren, dat is Bavaria al. Nu ziet het er gemoedelijk uit, een paar decennia geleden stonden ook daar torens van waaruit het niemandsland in de gaten werd gehouden.

Fietsen door Nationaal Park Šumava

Op de fiets ga ik verder op pad, over lange gravelwegen. Mijn oog valt op een bord, een waarschuwing voor de mogelijkheid dat er nog ammunitie ligt. Een lange klim volgt. “Maar”, zo zegt de gids, “de beloning is een prachtig bergmeertje. Na vijfhonderd meter.” De vijfhonderd meter worden er duizend, vijftienhonderd zelfs. Maar geen bergmeer. Alleen een weggetje dat uiteindelijk zo steil wordt dat ik niet meer kan fietsen. Afstappen dus. Wel met zicht op een Tsjecho-Slowaakse wachttoren, dat maakt veel goed.

En ik ben al helemaal gelukkig als er een fijne afdaling volgt, over een stenig weggetje. Helaas rijd ik hier meteen lek, dat is een tegenvaller, maar wat is het nationale park hier mooi! Golvende heuvels waar riviertjes doorheen slingeren, hellingen vol naaldbomen waartussen druk gezocht wordt naar blauwe bessen om te plukken. Gemoedelijk maar rauw tegelijkertijd.

Tijdens de Koude Oorlog was dit hele grensgebied natuurlijk verboden terrein. Het werd destijds streng bewaakt en decennia lang hebben er op de grensgebieden amper mensen gewoond. De natuur kreeg vrij spel en het resultaat is een ongerept natuurgebied. Gravelpaden over de voormalige militaire wegen, die vind je er, asfaltwegen ook. Maar verder vooral uitgestrekte bossen. Edelherten, die leven hier veel. En wat bijzonder is, zo krijg ik te horen, ook de dieren konden destijds de grens niet over. Hekken die onder elektrische spanning stonden versperden de weg. Edelherten die in het gebied leven, steken al die jaren later nog steeds de denkbeeldige grens niet over.

Op zoek naar de bron van de Moldau

Dichter naar de lunchplek toe wordt het steeds drukker. Al snel proef ik waarom. Op het terras eet ik gegrilde kaas met salade (hét gerecht voor vegetariërs hier) en een dessert-knödel om u tegen te zeggen, het bevat rustig drie porties. Na de heerlijke lunch fiets ik verder door het Boheemse Woud. Op zoek naar de bron van de Vltava. De Moldau, je kent de rivier wel van dit muziekstuk, die 440 kilometer lang door Tsjechië stroomt. De rivier ontstaat uit een aantal bronrivieren in het Bohemer Woud en mondt uit in de Elbe. Het fietspad slingert door het bos tot ik uiteindelijk uitkom bij de bron. Een klein stroompje water, een paar muntstukken zijn er in gegooid.

Op de fiets ga ik verder naar het hotel, hier lijk ik weer terug te zijn onder het IJzeren Gordijn. Bruine lambrisering, tafelkleedjes, groene vloerbedekking. “It’s like a time machine” glundert de gids. “Ik ging hier als vijfjarige skiën en er is helemaal niets veranderd! Alleen misschien de wifi.” Het is echt een ervaring an sich, dit hotel. Met uitzicht over de skihellingen, al staat één van de twéé Tsjechische kerncentrales midden in het uitzicht. Maar het is echt alsof je decennia terug gaat in de tijd. Geweldig, hier kan ik van genieten.

Het Schwarzenbergkanaal

Nog één fietsdag te gaan tijdens de IJzeren Gordijn Fietsroute. Ditmaal volg ik het Schwarzenbergkanaal (Schwarzenberský kanál). Het kanaal werd tussen 1789 en 1791 gegraven. Het ziet eruit als een smal en gemoedelijk kanaaltje. Het is moeilijk voor te stellen dat ooit over het water de boomstammen vervoerden die op de bergen van Šumava gekapt werden. Toch was het zo. Hout werd gekapt uit de bossen onder de toppen van Třístoličník, Plechý, Smrčina, Sulzberg en Bärenstein en de boomstammen liet men via de kanalen naar beneden stromen. Het is moeilijk te geloven, zo weinig water staat er in het kanaal. Maar, zo hoor ik, boven konden de sluizen open gezet worden zodat de kanalen vol stroomden en de boomstammen naar beneden sjeesden. De totale lengte van het kanaal is bijna 52 kilometer. Het fietspad volgt het kanaal, zo nu en dan over kleine bruggetjes of langs sluizen. Heerlijk, want dit betekent dat het fietspad ook enigszins heuvelafwaarts loopt. Fijn ontspannen fietsen dus.

Weg? Of geen weg?

Even verderop merk ik dat de fietsroute op sommige plekken nog ‘under construction’ is. De weg ligt, een flinke kilometer lang, helemaal open. Dat wordt hike-a-biken, want na twee lekke banden ben ik wat voorzichtiger geworden. Voor sommige stukken van de EuroVelo 13 heb je toch wel echt een mtb nodig, of op zijn minst een goede gravelfiets met brede banden.

Maar op wat voor fiets je ook rijdt, het is een prachtroute. En ik vind het eeuwig zonde dat mijn fietstocht hier nu stopt. Maar ik weet het zeker, ik kom terug om nog meer kilometers te maken op de IJzeren Gordijnroute.

Wandelen tussen de boomtoppen

Om de reis af te sluiten met een -letterlijk en figuurlijk- hoogtepunt, maak ik veertig meter boven de grond tussen de boomtoppen nog een klein rondje. In Lipno geniet ik van het uitzicht op het omliggende Šumava en in de verte de Alpen. Ik beklim de Treetop Walkway. Een houten looppad dat me langzaam naar de top van de uitkijktoren brengt. Hier zie ik letterlijk alles vanuit vogelperspectief. Het parcours is het hele jaar door geopend en in juli en augustus is het open tot middernacht, dus mis een spectaculaire nachtwandeling niet. En wanneer ik alles heb gezien zoef ik over de langste rodelbaan van Tsjechië weer naar beneden. Wat een prachtige afsluiting van deze bijzondere reis! Lees meer over dit bijzondere boomkroonpad.

Meerdaagse fietsroute Tsjechië: IJzeren Gordijn Fietsroute

De IJzeren Gordijn Fietsroute is een unieke fietsroute, door een gebied dat dertig jaar geleden verboden toegang was. Grenzen en prikkeldraad en niemandsland hebben plaatsgemaakt voor ongerepte natuur. Uniek, omdat het grensgebied lange tijd ontoegankelijk was. Vooral de natuur heb ik nu gezien, ik ben benieuwd naar andere delen van de route, naar de monumenten en de restanten van grenzen waar je nog beter stil kan staan bij de Koude Oorlog.

Het Tsjechische deel van de Iron Curtain Trail is 770 kilometer lang. Vanaf Hranice op de Beierse-Tsjechische grens fiets je naar Zuid-Moravië. Onderweg passeer je de Duitse, Oostenrijkse en Tsjechische grens verschillende keren. De route voert grotendeels over verkeersarme en onverharde bos- en veldwegen. De heuvelachtige etappes verrassen soms met pittige klimmen. Een mountainbike of een goede gravelfiets is geen overbodige luxe. De route is ideaal voor wie een meerdaagse fietsroute in Tsjechië zoekt.

EuroVelo 13 GPX

Het Tsjechische deel van de EuroVelo 13 of IJzeren Gordijn Fietsroute is gemarkeerd met borden. De route heeft in de overige landen nog niet overal een doorlopende markering of bewegwijzering. De ontwikkeling van de fietsroutes is namelijk nog in volle gang, op sommige plekken ligt er zelfs nog geen fietspad. Het GPX-bestand van de IJzeren Gordijnroute is te downloaden op czechiabybike.com en daar vind je ook tips voor overnachtingen. In de webwinkel van Europafietsers kun je de routeboekjes bestellen, deze zijn een aanrader*. GPX-bestanden zijn verkrijgbaar op de website van de uitgever, met een code in de routeboekjes. De website van EuroVelo en de website van Europafietsers zijn een handige informatiebron.

Disclaimer: ik maakte deze reis op uitnodiging van CzechTourism. Dit artikel bevat affiliate links. Wanneer je een product koopt of boeking maakt via een van deze links, ontvangt Cultuur op Reis een kleine commissie zónder extra kosten voor jou.